Category Archives: Choroby i szkodniki roślin okopowych

Owełnica lucernianka

Jest to szkodnik wielożerny, atakujący wiele roślin uprawnych, jak lucerna, koniczyna, buraki, rośliny ozdobne i inne. Chrząszcz ma ciało owalne, półkuliste, długości 3—4 mm, pokrywy, czerwono- brunatne, czarno, kropkowane lub bez kropek. Larwa, długości 5—6 mm, jest szeroko owałna, płaska, białawo żółta z żółtą głową i z licznymi, rozgałęzionymi kolcami na całym grzbiecie. Larwy oraz chrząszcze żerują na liściach, zeskrobując tkankę miękiszową z górną skórką, wskutek czego tworzą się podłużne smużki. Zimują chrząszcze pod resztkami roślin, pod zeschłą trawą itp. Wiosną przenoszą się na rośliny uprawne. W maju—czerwcu samice składają jaja w złożach na górnej stronie liści i przylistków. Po okresie żerowania larwy przepoczwarczają się na roślinach. Przy końcu czerwca pojawiają się chrząszcze, które żerują przez całe lato, a w końcu sierpnia schodzą do kryjówek na zimowanie. Zapobieganie i zwalczanie. W razie liczniejszego wystąpienia szkodnika na plantacjach nasiennych lucerny należy przeprowadzić w okresie formowania się pąków opryskiwanie przy użyciu następujących preparatów owadobójczych: Nexionu EC 40 (0,6 l/ha) lub Owadofosu płynnego 50 (0,9 l/ha) albo Zolone 35 EC (2 l/ha), Zolone 30 WP (2 kg/ha). Na plantacjach lucerny przeznaczonej na paszę nie wolno stosować zabiegów chemicznych, trzeba natomiast możliwie wcześniej wykosić rośliny.

Mączniak rzekomy lucerny

Ta choroba grzybowa występuje u nas corocznie i niemal na każdej plantacji, rzadko jednak w większym nasileniu. Objawy chorobowe występują w postaci żółtawych plam na górnej stronie liści lucerny, ograniczonych nerwami. Na dolnej stronie liści w miejscu plam występuje szary, obfity nalot zarodnikowania grzyba. Porażone liście zamierają i zasychają. Rośliny lucerny zakażone na początku okresu wegetacji są blade i mniejsze od zdrowych, ponieważ mają skrócone międzywęźla. Liście ich są również drobniejsze i pokryte, łącznie z łodygami, szarym nalotem. Rośliny te zamierają przed pierwszym koszeniem plantacji, a jeżeli nawet nie zginą wcześniej, to nie mają żadnej wartości paszowej. Objawy porażenia całych roślin obserwuje się przede wszystkim w latach, w których występują liczne i obfite deszcze na początku okresu wegetacji lucerny. Zapobieganie i zwalczanie. Silnie porażone plantacje lucerny należy zaorać, ponieważ nie ma innych sposobów zwalczania choroby. Przy zakładaniu i prowadzeniu nowych plantacji należy stosować prawidłową agrotechnikę. Cenne plantacje nasienne i hodowlane lucerny opryskuje się po. wystąpieniu pierwszych objawów choroby Cynkotoxem (1,8 kg/ha). Zależnie od wysokości roślin i zagęszczenia plantacji zużywa się od- 600 do 800 1 cieczy użytkowej na 1 ha.

Rak koniczyny

Jest to choroba grzybowa występująca dość powszechnie w północnych i południowo-wschodnich rejonach kraju. Wyrządza niekiedy duże szkody na plantacjach koniczyny, rzadziej lucerny i esparcety, założonych na glebach ciężkich, gliniastych i podmokłych. Pierwsze objawy porażenia występują jesienią na tegorocznych zasiewach koniczyny w postaci brunatnych, stopniowo powiększających się plam na liściach. Wiosną roku następnego, po ustąpieniu śniegu, objawy są już wyraźne. Na plantacji koniczyny powstają większe lub mniejsze place zbrunatniałych, obumierających roślin z gnijącymi korzeniami. Na szyjce korzeniowej i w górnej części korzeni porażonych roślin występuje biała opilśń, wśród której wykształcają się czarne, kuliste lub owalne grudki — sklerocja grzyba. Dostawszy się do gleby zachowują one żywotność przez 3—7 lat. Najbardziej wrażliwe na porażenie są rośliny młode,, w pierwszym roku uprawy. Zapobieganie i zwalczanie. Należy używać nasion starannie oczyszczonych, bez domieszki sklerocjów grzyba, siać niezbyt gęsto i nie uprawiać koniczyny na glebach zbyt ciężkich, podmokłych. Unikać przenawożenia koniczyny azotem (szczególnie gnojówką), natomiast stosować nawozy fosforowe i potasowe zwiększające zdrowotność koniczyn. W przypadku silnego porażenia plantacji należy ją — po zebraniu pierwszego pokosu — głęboko przyorać w celu zniszczenia sklerocjów grzyba i na tym polu nie uprawiać motylkowych przez co najmniej 3 lata. Na glebach cięższych, sprzyjających występowaniu raka koniczyny, zaleca się częstsze wykaszanie roślin.

Choroby koniczyny i lucerny

Więdnięcie fuzaryjne motylkowych. Jest to choroba grzybowa, występująca nie tylko na koniczynie czerwonej i białej oraz lucernie, lecz również na grochu, łubinie, wyce, bobiku, seradeli i esparcecie. Liście i łodygi porażonych roślin więdną, żółkną i zasychają, począwszy od najmłodszych ku starszym, korzenie brunatnieją i gniją. Na plantacjach łubinu żółtego choroba ta występuje w dużym nasileniu, porażając ponad 50°/o roślin. Na polu obserwuje się zawsze ogniska porażonych roślin, co świadczy o stopniowym rozprzestrzenianiu się choroby z pierwotnych źródeł infekcji. Na poprzecznym przekroju łodyg chorych roślin widoczne jest zbrunatnienie pierścienia wiązek naczyniowych. Grzyb przenosi się z roku na rok w resztkach roślin w glebie i za pośrednictwem nasion. Zapobieganie i zwalczanie. Ponieważ głównym źródłem zakażenia roślin jest gleba, dlatego na polach, gdzie występuje choroba, należy zaniechać uprawy roślin motylkowych co najmniej na 4 lata. Zaleca się starannie usuwać resztki pożniwne. Do siewu używać nasion pochodzących ze zdrowych plantacji, najlepiej kwalifikowanych, i zaprawiać je Zaprawą nasienną T (6 g/kg nasion), Zaprawą Funaben T (4 g/kg) lub Zaprawą nasienną T zawiesinową (4 g/kg), stosując ją na sucho. Nie siać zbyt gęsto. Przy uprawie łubinu na nasiona zalecany jest wcześniejszy siew, przy uprawie zaś na zieloną masę i przyoranie należy go nieco opóźnić, ponieważ porażenie roślin jest wówczas słabsze.

Mączniak rzekomy chmielu

Ta choroba grzybowa występuje we wszystkich rejonach uprawy chmielu, zmniejszając plon i pogarszając jego jakość. Objawy chorobowe są następujące. Wiosną niektóre pędy wyrastające z karp są znacznie krótsze i grubsze od normalnych, mają zabarwienie bladozielone i gęste ulistnienie. Na dolnej stronie ich liści występuje obfity, szary lub jasnobrunatny nalot. Są to tzw. pędy kłosowate, które stanowią źródło zakażenia dla liści i „szyszek” na zdrowych pędach chmielu. Na liściach starszych, normalnie rozwiniętych pędów pojawiają się nieco później kanciaste, brunatne, zwykle nieduże plamy pokryte od spodu wyżej opisanym nalotem. Silnie porażone liście zamierają i zasychają. Choroba obejmuje stopniowo coraz wyżej położone liście, poczynając od dołu. Niekiedy porażeniu ulegają pąki boczne na pędach starszych i wydają pędy podobnie zniekształcone jak chore pędy wyrastające na wiosnę z karp. Na porażonych t,szyszkach” chmielu pojawiają się najpierw brunatne, smugowate plamy, następnie całe szyszki brunatnieją, zasychają, a nawet opadają. Zapobieganie i zwalczanie. Należy w terminie wczesnowiosennym dokładnie i możliwie nisko wykonać cięcie chmielu, a później w okresie naprowadzania pędów na druty usunąć zbędne, w tym porażone pędy. W okresie wegetacji powinno się wycinać pędy z objawami porażenia. Zaleca się niszczenie dzikiego chmielu w sąsiedztwie plantacji towarowych, który zwykle ulega silnemu porażeniu i jest rozsadnikiem choroby. W okresie wegetacji niezbędne są kilkakrotne opryskiwania chmielu środkami grzybobójczymi w terminach: 1) bezpośrednio po naprowadzeniu pędów na przewodniki, 2) w dwa tygodnie później, 3) gdy rośliny osiągną 3/4 wysokości przewodnika, 4) na początku kwitnienia, 5) na początku zawiązywania „szyszek”, 6) w dwa tygodnie później. Zalecane są następujące preparaty: Cynkotox, Cynkomie- dzian 50 (wszystkie w dawce 3,0—15 kg/ha), Dithane M-45 (2,4—12 kg/ha), Polyram Combi (1,2—6 kg/ha), Mankuprox (1,8—12 kg/ha), Ridomil Plus 45 WP (3,0—15 kg/ha). Na 1 ha plantacji należy zużyć: w 1 terminie — 1000 1 cieczy roboczej, w 2 i 3 terminie — 1500—2000 1 oraz w 4, 5 i 6 terminie — 2500—3000’1 cieczy roboczej. Preparaty: Dithane M-45, Mankuprox i Polyram Combi można stosować tylko w terminach 1—4, a Ridomil Plus 45 WP w terminach 1, 3 i 4. Cynkotox i Cynkomiedzian wolno stosować tylko do okresu kwitnienia chmielu.

Wciornastek tytoniowiec

Wciornastek tytoniowiec występuje w Polsce powszechnie, jednak w umiarkowanym nasileniu. Jest to bardzo mały owad, długości 0,7—1,0 mm, barwy brunatnej, z wąskimi skrzydłami. Larwy są bez- skrzydłe, jasnożółte. Owady dorosłe i larwy żerują na dolnej stronie liści, z których wysysają soki. Nakłucia znajdują się najczęściej przy nerwach. W miejscach nakłuć tkanka zamiera, a na miejsce wysysanych soków wchodzi do komórek powietrze, wskutek czego tworzą się dobrze widoczne białe, podłużne, małe paski. Jeżeli na liściu żeruje dużo owadów, plamki zlewają się i pokrywają dużą powierzchnię. Uszkodzenia liści obniżają w dużym stopniu ich wartość techniczną. Ponadto duża szkodliwość wciornastka polega na przenoszeniu wirusów. Zimują owady dorosłe w ściółce leśnej lub pod zeschłymi roślinami w polu. Z zimowisk wylatują w maju, przenosząc się na plantację tytoniu. W ciągu roku rozwija się od dwóch do trzech pokoleń szkodnika. Zapobieganie i zwalczanie. W inspekcie opryskiwać rozsadę na 3 dni przed wysadzeniem w pole preparatem Decis 2,5 EC (0,1%.lub 80 ml cieczy użytkowej na 1 m2). Pozostałe w inspekcie rośliny opryskiwać co 10 dni aż do likwidacji inspektu. Na plantacji stosuje się preparaty: Decis 2,5 EC w stężeniu 0,06% i Ripcord 10 EC w stężeniu 0,1%. Pierwszy zabieg wykonać należy zaraz po wysadzeniu rozsady, zużywając 300 1 cieczy użytkowej na 1 ha. Po 21 dniach wykonuje się drugi zabieg — 450 1 cieczy użytkowej na 1 ha. Do trzeciego zabiegu (42 dni od posadzenia rozsady) zużywa się 600 1 cieczy użytkowej na 1 ha. Można także zastosować Owadofos płynny 50 i Metation E 50 w stężeniu 0,15%. Pierwszy zabieg stosuje się zaraz po wysadzeniu, drugi — po 10 dniach. W obu terminach zużywa się 300 1 cieczy użytkowej na 1 ha. Dalsze zabiegi wykonać należy co 10 dni, a ostatni — najpóźniej na 2 tygodnie przed zbiorem liści, przy czym ilość cieczy użytkowej, jaką trzeba zużyć, wzrasta do 450—600 1/ha. Zalecany jest także Furadan 5 G, który stosuje się jednorazowo do gleby. Preparat wprowadza się za pomocą dozownika tuż przy korzeniu rośliny zaraz po jej wysadzeniu. Pod każdą roślinę stosuje się 1 g preparatu.

Choroby wirusowe tytoniu

Nekroza nerwów tytoniu występuje dość pospolicie. Objawy chorobowe można zaobserwować około połowy lipca, początkowo w postaci rozjaśnienia nerwów liści. Później następuje zbrunatnienie nerwów i ich nekroza, a często również zbrunatnienie i zasychanie blaszek liściowych. Blaszki liściowe kurczą się i charakterystycznie wyginają ku dołowi. Porażone rośliny słabo rosną i mają blade ulistnienie. Plantacja tytoniu może zostać w ciągu krótkiego czasu całkowicie opanowana przez tę wirozę, co wpływa bardzo ujemnie na wysokość i wartość techniczną plonu.
Mozaika tytoniu może znacznie obniżyć plon liści tytoniu i pogorszyć ich jakość, jeżeli wystąpi w większym nasileniu. Rośliny porażone we wczesnych fazach rozwoju są skarłowaciałe, a wszystkie liście wykazują objawy chorobowe. Na młodych liściach występują żółtozielone plamy (tzw. mozaikowatość) i przejaśnienie nerwów. Na skutek szybszego wzrostu tkanki ciemnozielonej liście ulegają pofałdowaniu i pomarszczeniu. Często spotykana jest redukcja blaszki liściowej i jej wydłużenie się. W końcowym okresie rozwoju choroby tkanka liściowa w obrębie żółtozielonych plam może ulec nekrozie. Objawy chorobowe występują również na kwiatostanach w postaci mozaikowatości działek kielicha, zniekształceń korony, a w razie silnego porażenia — opadania kwiatów.
Pierścieniowa plamistość tytoniu występuje najwyraźniej na dolnych liściach. W pełni lata pojawiają się na nich wężykowate lub zygzakowate, najpierw jasnozielone, później białawe i nekrotyczne linie tworzące często różne wzory. Liście najmłodsze nie wykazują żadnych objawów chorobowych, chociaż zawierają wirusy.
Zapobieganie i zwalczanie
Ze względu na różnorodność chorób wirusowych tytoniu i łatwość rozprzestrzenienia się konieczne jest stosowanie całego systemu zabiegów ochronnych, jak: siew odkażonych nasion, odkażenie ziemi inspektowej do produkcji rozsady, sadzenie w pole wyłącznie zdrowej rozsady, staranne odchwaszczanie plantacji, usuwanie z plantacji roślin chorych lub podejrzanych o porażenie, usuwanie i niszczenie wszystkich resztek pożniwnych, stosowanie zmianowania oraz izolacji od plantacji ziemniaka, chemiczne zwalczanie owadów przenoszących wirusy (mszyc, wciornastka tytoniowca, skoczków), uprawa odpornych odmian tytoniu.

Rzepak – wróg w uprawie pchełka rzepakowa

Pchełka rzepakowa ma około 4 mm długości, barwę metaliczną, czarnonie-bieską lub czarnozieloną. Larwy, długości do 7,5 mm, są brudnobiałe z brunatną głową, a na końcu tułowia mają dwa kolce skierowane ku górze. Jesienią na zasiewach rzepaku ozimego pojawiają się chrząszcze i żerują na liściach nie wyrządzając większych szkód. Po kilkunastu dniach samice składają jaja do gleby. Podczas łagodnej zimy składanie jaj może trwać aż do wiosny. Larwy wchodzą na rośliny i wgryzają się do ogonków liściowych lub głównych nerwów. Żerując wewnątrz ogonków przegryzają się aż do pędu lub liścia sercowego. Znacznie groźniejsze jest zniszczenie wierzchołka wzrostu rośliny. Osłabione rośliny łatwiej przemarzają, a następnie gniją i zamierają. Początki żeru pojedynczych larw wewnątrz rośliny można stwierdzić dopiero po przekrajaniu wzdłuż ogonków liściowych lub łodygi. Objawy zewnętrzne widoczne są tylko w przypadku żerowania dużej liczby larw w jednej roślinie, co powoduje więdnięcie, żółknięcie i obumieranie liści. Larwy przepoczwarczają się w glebie. Wiosną lub latem, zależnie od terminu złożenia jaj, pojawiają się chrząszcze, które po krótkim, mało szkodliwym żerowaniu kryją się w glebie, skąd wychodzą na jesieni.

Choroby wirusowe ziemniaka

Wirozy ziemniaka mogą powodować różnorodne objawy, często jednak porażone rośliny mają wygląd nie zmieniony (tzw. porażenia bezobjawowe). Ze względu na szkodliwość dzieli się wirozy ziemniaka na dwie grupy: 1) choroby wirusowe typu ostrego, 2) choroby wirusowe typu łagodnego.
Do chorób wirusowych typu ostrego, które powodują szybką degenerację roślin i zmniejszają plon przeciętnie o 20—30%, należą smugowatość ziemniaka i liściozwój ziemniaka.
Smugowatość ziemniaka. Powodowana przez wirus Y, jest jedną z najpospolitszych chorób wirusowych ziemniaka. Pierwsze jej objawy można zaobserwować na liściach wierzchołkowych, najczęściej w postaci nieregularnej mozaiki lub ciemnobrunatnej plamistości nekrotycznej. Następnie wzdłuż nerwów liścia pojawiają się nekrotyczne plamki i ciemne smugi, które przechodzą na ogonek liściowy i łodygę. Porażone liście ulegają nieco skędzierzawieniu, więdną i zasychają, ale przeważnie nie opadają, lecz zwisają na łodydze. Na łodydze pozostają tylko liście wierzchołkowe. Porażone rośliny dają bardzo mały plon bulw, które zawierają wirus, a rośliny otrzymane z nich w roku następnym nie zawiązują w ogóle bulw. Nowy szczep wirusa smugowatości powoduje brunatnienie i czernienie nerwów na dolnej stronie liści i szybką degenerację wrażliwych odmian ziemniaka, jak Fionia, Kaszubski.
Liściozwój ziemniaka. Występuje we wszystkich rejonach uprawy ziemniaka, ale najczęściej we Wrocławskiem, Zielonogórskiem i Poznańskiem. Plon bulw roślin wyrosłych z chorych sadzeniaków zmniejsza się czasem nawet o 90%. Chore rośliny mają pokrój miotlasty i nie dorastają do normalnej wielkości. Liście są żółtozielone, zwinięte rynienkowato lub łyżkowato do góry, od dołu często fioletowoczerwone. Blaszki liściowe są grubsze niż u roślin zdrowych i kruche.
Mozaika zwykła ziemniaka, czyli mozaika X. Występuje powszechnie. Nie powoduje wyraźnego zmniejszenia plonu, tylko nieznaczne zdrobnienie bulw. Objawy chorobowe zależą od szczepu wirusa i odmiany ziemniaka. Najczęściej obserwuje się mozaikowatość liści, czyli występujące na przemian plamy jasno- i ciemnozielone. Mogą też wystąpić zniekształcenia liści, jak falistość, poltarbowa- nie, oraz zamieranie wierzchołków roślin. Porażone rośliny zamierają nieco wcześniej niż rośliny zdrowe.
Mozaika A ziemniaka. U większości odmian ziemniaka wirus nie wywołuje objawów chorobowych. Niektóre odmiany reagują na porażenie słabym zwijaniem się liści w,połączeniu z mozaikowatością.
Wirus S ziemniaka. Występuje powszechnie, ale nie wywiera większego wpływu na plon bulw. Jedynie odmiany wrażliwe reagują niewielką obniżką plonu — w granicach 10—15%. Niektóre odmiany ziemniaka mogą być porażone w 100%, przy czym nie wykazują objawów chorobowych. U innych odmian liście porażonych roślin mają jedynie nieco jaśniejszy odcień lub wykazują przejściową mozaikowatość.
Mozaika kędzierzawa ziemniaka. Wywoływana przez wirus M, występuje w Polsce na odmianach Pierwiosnek i Uran, powodując marszczenie i zwijanie się górnych liści. Często występuje w formie utajonej nie wywołując żadnych objawów chorobowych.
Porażenie kompleksowe ziemniaka. Powodowane jest jednocześnie przez dwa wirusy, prowadzi zawsze do wystąpienia bardzo ostrych objawów chorobowych i szybkiej degeneracji porażonych roślin. W naszych warunkach ziemniaki porażane są najczęściej jednocześnie przez następujące wirusy: X + A lub A + Y. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z kędzierzawką ziemniaka. Roś- śliny porażone są skarłowaciałe, ich liście są drobne, ciemnozielone, silnie pomarszczone, o brzegach zwiniętych w dół. Również łodygi ulegają skręceniu i skupieniu, a cała roślina ulega skędzierzawieniu. Porażone ziemniaki wydają bardzo mały plon. Rośliny porażone przez kompleks A + Y wykazują tzw. mozaikę pomarszczoną, która objawia się bardzo wyraźną i ostrą mozaikowatością blaszki liściowej oraz pomarszczeniem lub pokarbowaniem jej brzegów. Mozaika pomarszczona występuje pospolicie na plantacjach ziemniaków.
Wirusy ziemniaka przenoszone są przez porażone sadzeniaki, które stanowią źródło infekcji dla całej plantacji.
Zapobieganie i zwalczanie chorób wirusowych ziemniaka
Występowaniu chorób wirusowych ziemniaka można zapobiec lub też ograniczyć je do minimum za pomocą następujących metod: 1) uprawy odmian odpornych, np. odmian Ronda i Wulkan odpornych na wirus smugowatości lub odmian odpornych na wirus mozaiki A: 2) używaniu sadzeniaków wolnych od wirusów. Aby uzyskać taki materiał, zakłada się plantacje nasienne w tzw. rejonach zamkniętych, przeprowadza na tych plantacjach w okresie wegetacji kilkakrotną selekcję negatywną,, usuwając rośliny z objawami chorób wirusowych lub podejrzane o porażenie, stosuje się systematyczne zwalczanie mszyc — przenosicieli wirusów oraz chemiczne niszczenie łętów na 2—3 tygodnie przed zbiorem bulw.

Czarna nóżka i mokra zgnilizna bulw ziemniaka

Jest to dość pospolita choroba bakteryjna ziemniaków występująca w Polsce w nasileniu na ogół niewielkim. Jednak w latach wilgotnych, na glebach ciężkich i nieprzepuszczalnych, łatwo zaskorupiających się, nasilenie czarnej nóżki, a w związku z tym obniżki plonu bulw mogą być dość znaczne. Pierwsze objawy chorobowe na roślinach wyrosłych z porażonych bulw mogą wystąpić już w maju lub na początku czerwca, wkrótce po wzejściu roślin. Jeżeli natomiast źródłem infekcji jest zarażona gleba, to pierwsze objawy można zaobserwować niekiedy dopiero w środku lata. Porażone rośliny żółkną, są mniejsze od zdrowych, przybierają zwarty pokrój. Ich liście zwijają się wzdłuż nerwów, więdną i zamierają, zaczynając od dolnych. Najbardziej typowym objawem czarnej nóżki jest zmiana barwy podstawy łodygi na ciemnobrunatną do prawie czarnej. Porażone pędy można łatwo wyciągnąć z ziemi, ponieważ ich korzenie są zgniłe. Niekiedy porażeniu ulega tylko część pędów rośliny. W razie późnego zakażenia roślin przez bakterie znajdujące się w glebie rośliny po kilku dniach więdną i wywracają się. Poza opisanymi wyżej objawami może występować mokra zgnilizna bulw, przeważnie w kopcach i przechowalniach, rzadziej w czasie wegetacji roślin. Tkanki porażonych bulw przybierają początkowo barwę różowoczerwoną, następnie brunatnieją, czernieją i zamieniają się (z wyjątkiem skórki) w półpłynną masę. 
Zapobieganie i zwalczanie
Należy sadzić wyłącznie zdrowe, nie krajane sadzeniaki. Unikać nadmiernego nawożenia plantacji nawozami azotowymi. Od początku okresu wegetacji ziemniaków spulchniać glebę na plantacji unikając uszkadzania młodych roślin. Do kwitnienia regularnie przeglądać plantację, natychmiast usuwając i niszcząc chore rośliny łącznie z podziemną częścią (czynność bardzo ważna na plantacjach nasiennych). Jeśli jest to możliwe, należy usuwać w okresie przechowywania bulwy gnijące lub gniazda gnijących bulw. Istotne znaczenie ma właściwe przechowywanie sadzeniaków (patrz rozdział „Choroby w przechowalniach i kopcach”).